Alışılagelmişin dışında bir sistem tanımak isteyenler için fırsat PLAZMA #4 ile ayaklarına kadar geldi nihayet. Hani yıllar öncesinde siz ve mahallenizdeki onlarca çocuk C64’leriniz ile renkli dünyalara dalarken; hatırlar mısınız bilmem ama yeşil ekrana bakmaktan yeşermiş gururlu bir çocuk vardı. Hah işte! O biziz. Kim mi? Kim olacak; daha havalı diye ya kendisinin ısrar ettiği ya da babasının olmuşken iyisi olsun mantığı ile dolduruşa geldiği Amstrad sahipleri. Bahse konu olan yeşilin Hacı veya Dolar yeşili ile uzaktan yakından bir alakası yoktur. İleriki satırlarda neden yeşillendiklerini bulabilirsiniz.

Şekil 1. Muhteşem ikili “Sir Alan Michael Sugar” ve ilk gözağrısı CPC 464

Amstrad kelimesi; firmanın kurucusu olan Alan Michael Sugar kelimelerinin baş harflerinin Trading kelimesi ile ahenkle dansı sonucu(AMS + TRAD) ortaya çıkmıştır. Bu güzel insan daha sonradan, İngiltere’de bolca dağıtılan Sir ünvanlarından birine nail olmuşsa da kendisini Big Brother vari yarışmalarda jüri üyesi olarak veya BBC haberlerinde-belgesellerinde görmek gayet sıradan bir durumdur. Firma, diğerlerinin aksine 90’lardan sonra ortadan kaybolmamıştır. Hatta İngiltere’de Sainsbury’sinden tutun da Tesco, Asda’sına kadar hemen her yerde ses, televizyon, uydu, telefon türünden alet edevatını görmek mümkündür. Misal bizdeki Arçelik-Beko-Vestel ve onların ürün gamı gibi. Ayrıca oldukça sorunsuz ve hızlı olan uydu alıcıları Türkiye’de de yaygın olarak mevcuttur.

8bit dünyasının altın yıllarından biri olan 1984’ün 21 Haziranında İngiltere’de doğan Amstrad CPC (Color Personal Computer), başlangıçta sadece kaset ünitesi ile tümleşik olan 464 modeli olarak piyasaya sürüldü. Zilog firmasının meşhur Z80 işlemcisini kullanan bu 4Mhz’lik canavarın temel çıkış noktası; insanlara kullanması kolay ve ortada kablo yığınlarının dolaşmadığı rahat bir sistem sunmaktı. Yani sokaktaki vatandaş bile kullanabilmeliydi. Amstrad firmasının HI-FI sistemleri üretiminden gelen tecrübesi, bu konuda gerçekten işe yaramıştı. Bu arada AMSOFT(böyle basit esprilere artık gülmüyorsunuzdur umarım) isimli kendi yazılım firması da ayrıca kuruldu.

Ülkemizde tam olarak ne zaman satılmaya başladığını bilmemekle beraber kendi cihazımı 1985 Haziranında(evet bildiniz sınıf geçme hediyesi ile baş ağrısından kurtulma ilacı olarak) almıştım. Biz Sinclair 48K almaya gitmiştik ama babam “hangisi eğitim için daha iyidir” diyince kolumuzun altında bir CPC 464 ile çıkıverdik dükkândan. O yıllarda fiyatlar sanırım şöyle idi: Sinclair 48K(95bin), C64 ekmek kutusu(115bin), CPC 464 Yeşil(145bin). Renkli ekranı hiç hatırlamıyorum. Demek nasıl bir fiyatı varsa, beynim hemen silmiş o lüzumsuz bilgiyi ve yenilere yer açmış.

Şekil 2. AMSTRAD CPC 464

Ürünün Türkiye ithalatçısı olan firma EKAKOMP idi. Bu firma da hala aktif ve oldukça büyük bir elektrik şirketi olarak hayatına devam etmektedir. Lakin CPC serisi cihazları satmanın ve servis vermenin ötesinde, Türkçe kaynak konusunda Teleteknik kadar destekleyici olduğunu söylemek mümkün değil. Katma değerli servislerin hemen hepsi de 3. parti şirketler-kişiler(Memoreks, Körfez Bilgisayar, Mahir Çelikkanat, ElectroMode, Byte Computer-Derya, EGSA-Selçuk, vb) tarafından sağlanmıştır. Tabii o yıllarda 12 yaş civarında olduğumu göz önünde bulundurursak, belki bir ihtimal bir şeyleri atlamış veya farkına varamamış olabilirim. Ama bu bilgiyi düzelten olursa ileriki yazılarımızda telafi ederiz.

Hazır ülkemizdeki durumundan laf açılmışken biraz daha detaya inelim. Elimizde kesin rakamlar olmamakla beraber, bizde de tıpkı dünya genelindeki sıralamada olduğu gibi AMSTRAD satış adetleri birinci sıradaki Commodore ve ikinci sıradaki Sinclair’in ardından üçüncü sırada gelmektedir. Cihaz diğerlerine göre bir miktar pahalı olmasına rağmen daha ciddi bir yazılım(gerçek anlamda iş programları, programlama dilleri, ofis ve inanmayacaksınız ama masaüstü yayıncılık uygulamaları) ve sistem altyapısı(profesyonel klavye, tümleşik depolama, standart monitör) sayesinde başta eğitim kurumları(okullar, kurslar) olmak üzere pek çok kişi tarafından tercih edilmiştir.

Maalesef bu güzel cihaz, monitör olmaksızın satılmıyordu. Her ne kadar Yeşil monokrom (GT64 - GT65) ve Renkli (CTM640 - CTM644) olmak üzere iki alternatif varsa da Renkli ekranı almak için neredeyse bir bilgisayar parası daha vermek gerekiyordu. Haliyle bu da pek çok kişi/aile için kolay değildi. Fakat böyle bir sistemi babasına aldırabilen yiğitler de olmuştur. Tabii monitör işin içine girince fiyat birden yükseliyor ve yeşilden ötesine geçen pek olmuyordu. GT65 ve CTM644 modellerinde diğer iki modelde olmayan, disket sürücü için besleme voltajı çıkışı da bulunmaktadır. İlginç olan, tek başına monitör satışı falan da yoktu. Monitörü bozulan ya da CPC 464’ünü televizyona bağlamak isteyenler için MP1 adı verilen modülatör ünitesi vardı ve bu ünite vasıtasıyla RF çıkış ve sistemi beslemek için gerekli olan 5V sağlanmaktadır. Bunun da fiyatı yine yanlış hatırlamıyorsam 35bin TL civarındaydı. Yukarıdaki rakamlara göre düşünün artık. MP1 sadece 464 modeli ile beraber kullanılabilir. Eğer 664 veya 6128 gibi disket sürücülü bir Amstrad CPC modeline sahipseniz tıpkı GT65 ve CTM 644 model monitörlerde olduğu gibi üzerinde disket sürücü için gerekli olan 12V beslemeyi de sağlayan bir çıkış bulunan MP2 adlı modülatörü kullanmanız gerekmektedir.

Şekil 3. MP2 TV Modülatör

Video çıkışı olarak Motorola 6845 kullanan CPC serisinde temel olarak 3 video modu ve 27 renkten oluşan palet mevcuttur. Her modda farklı sayıda renk kullanılabilmektedir.

DIN5 normundaki RGB video çıkışından doğru bağlantılar yapılarak SCART yoluyla TV çıkışı alınabilir.

Ses entegresi olarak AY-3-8912 kullanan CPC serisi; 7 oktav, 3 kanal ve buna ilave olarak 1 gürültü kanalı sağlar. Dâhili olarak mono bir hoparlörü ve ses seviye kontrolü varsa da, kulaklık çıkışı ile ayrıca stereo ses alınabilmektedir.

Göreceli olarak düşük fiyatı, tümleşik tasarımı, iyi sayılabilecek malzeme kalitesi( MSX cihazlar hariç döneminin pek çok cihazından iyidir), 80 sütun ekranı ve CP/M işletim sistemini de kullanabilmenin getirdiği avantajla; CPC serisi hem ev bilgisayarı pazarı hem de küçük işletmeler için oldukça iyi bir alternatif olmuştur.

CPC 464’ün yakaladığı ciddi satış başarısının rüzgârı aynı yıl CPC 664’ü de beraberinde getirdi. Bu cihazın özelliği ise o dönem için çok ciddi bir adım olan disket sürücü ile tümleşik olması idi. Bunun dışında klavyesinde bir takım değişiklikler vardı ama hafıza veya kayda değer başka bir konuda gelişme olmamıştı. Lakin Amstrad, belki de kişisel tarihinin en önemli hatasını yaparak sürücü markası/modeli seçimi konusunda tercihini Sony’nin 3.5” teknolojisi yerine Hitachi’nin 3” teknolojisinden yana kullandı ve bizler ayvayı yedik. Evet 3” disket sürücüler rivayete göre bir dönem ucuzmuş, ama sonrasında 3.5” lerin yayılması ile sürücü-medya fiyatları hiç düşmedi ve cidden çok yüksek rakamlardan pazarlandılar. Bugün CPC serisi disket ünitesi tümleşik bir makinanın sürücüsünü herhangi bir 3.5” veya 5.25” ile değiştirip, sadece data kablosu üzerinde Ready sinyali ve isteğe bağlı olarak alt-üst kafa / A-B sürücüsü seçimi gibi 3 küçük kısa devre ile tamamen sorunsuz olarak kullanmak mümkün. 3” sürücülerin pin çıkışları 5.25 sürücüler ile tamamen aynıdır. Bu kadar kolay adaptasyon 8bit mikroların(Spectrum 48K, C64, Atari 800XL, MSX) hiçbirinde görmedim. Kayıt medyalarının kapasitesi standart olarak 160K idi ve her iki tarafını da kullanabiliyordunuz(tek kafalı sürücüden dolayı arka tarafını ancak çevirerek). Ayrıca, disketler oldukça sağlam bir yapıya sahipti. Fakat tüm bunlara rağmen 664 oldukça kısa olarak değerlendirebileceğimiz 1 senelik ömründen sonra sahneden çekildi. Bu cihazı ilk ve son kez olarak kendi CPC 464’ümü alırken mağazada görmüştüm. Şimdi harıl harıl arıyorum bir tane.

Şekil 4. AMSTRAD CPC 664

Şekil 5. 3” Disket ve Koruma Kabı

Disket sürücü elbette sadece 664 modeline ait bir konfor değildi. 464 modeli ile beraber disket sürücü kullanmak isterseniz DDI-1 isimli 16K AMSDOS disk kontrol ROMunu’da beraberinde getiren sürücüyü satın almanız gerekmektedir. Bu sisteme ikinci bir sürücü daha bağlamak veya 664-6128 gibi bir modele başka sürücü eklemek isterseniz beraberinde AMSDOS olmayan FD-1 modelini alabilirsiniz.

Şekil 6. DDI-1 ve FD-1 Disket Sürücü

1985 yılı ile beraber 664 yerini çok daha başarılı bir model olan 6128’e bıraktı. Bu yeni cihaz ile beraber toplam 128K hafızaya, daha kompakt ve iyileştirilmiş bir yapıya kavuşmuştuk. Z80 işlemcisinin kısıtlamalarından dolayı 128K hafıza ancak 64K + 64K olarak bank switching metodu ile kullanılabiliyordu.

Şekil 7. AMSTRAD CPC 6128

Locomotive Software’in Basic’i ile hazır olarak gelen CPC serisi makinalarda yine ROM’da hazır olarak AmDOS(Amstrad Operating System) ve buna paralel olarak disketten çalışan CP/M 2.2 ve CP/M 3.0 bulunmaktaydı. CP/M işletim sistemi o zaman için programlama dilleri, tablolama yazılımları ve veritabanı gibi ciddi uygulamalar( dBase, Multiplan, Turbo Pascal, C ) açısından oldukça zengindi. Tabii BASIC diyince şöyle bir durmak lazım. Amstrad’ın gerçekten çok iyi olduğu bir konu olan Basic gücü, acaba gerçekten cihazın kullanıcı kitlesi için iyi mi olmuştu? Yoksa C64 gibi zayıf bir BASIC ama güçlükler ile uğraşmaya alışmış ve yaratıcı bir kullanıcı kitlesine mi sahip olmak tercih edilirdi? Artık bunu tartışmanın anlamı yoksa da düşünmekte fayda var.

Şekil 8. AMSTRAD CPC Locomotive BASIC Ekran Görüntüsü

Bu arada Amstrad firması; iş dünyasını, özellikle basit sekretarya ve hesap kitap işlerini düşünerek çok daha doğrudan amaca yönelik bir cihaz olan tümleşik ötesi PCW serisini piyasaya sürdü. Bu seri yine Z80 işlemcili, çift 3” disket sürücülü, 256K hafızalı ve tümleşik yeşil ekranı ile 8256 ve 512K hafızası ile 8512 modelleri idi. Genelde yazıcı da dâhil olarak tercih edilen ve Joyce olarak da adlandırılan PCW serisi gerçekten, kullanılmaya başlandığı yerde ihtiyaçlar çok değişmedikçe yıllar boyu hizmet verebilmekteymiş. Rivayet odur ki bugün İngiltere’de bazı küçük kasaba otellerinde hala kullanılmaktaymış.

Şekil 9. AMSTRAD PCW Serisi

Daha sonra, elbette dönemin popüler yaklaşımı olarak PC serisi cihazlarda Amstrad tarafından üretilmiş. Bunlarda da 1512 ve 1640 gibi hafıza ile orantılı isimler tercih edilmiş. Birkaç ay evvel bunlardan bir tanesini yakında inceleme şansım oldu ve şunu söyleyebilirim ki enfes bir iç-dış tasarım mevcut. Tabii bu noktada şunu hatırlatmakta fayda var ki bizim konumuz PCW ve/veya PC konusu değil.

Olayın burada bittiğini zannediyorsanız gerçekten çok yanılıyorsunuz. 1990 yılında Amstrad oldukça yoğun hissedilen 16bit mikroların baskısı karşısında, 8bitlerin ömrünü biraz daha uzatabilmek için CPC Plus serisini 464+ ve 6128+ modelleri olarak piyasaya sürdü. Bunlar da tıpkı ataları gibi kaset(464+) veya disket(6128+) ile tümleşiklerdi. Gelgelim öylesine önemli yenilikleri vardı ki: kartuş kapısı, AY ses entegresi için DMA, donanımsal scroll, programlanabilir kesmeler, donanımsal 16 adet bağımsız sprite(15 renkli), 4096 renklik palet, 16 bit pazarına(Atari ST, Amiga) hitap eden klavye tasarımı

Şekil 10. AMSTRAD CPC PLUS Serisi

Fakat ne yazık ki bunca güzel özelliğe rağmen, artık çok geçti. Evet, belki Commodore 128 kadar kısır bir şekilde ortada kalmamıştı ama 16bit cihazlar ile mücadele etmesi de mümkün değildi. Uyumluluk konusunda %99 civarında bir performansı olan sistemin tüm özelliklerinden yararlanan 30 küsur adet oyun kartuş olarak yayınlanmıştır. Daha sonradan, bu sistemin GX4000 adıyla bir konsol uyarlaması da piyasaya verilmiştir. Tıpkı Commodore 64GS’ye benzeyen bu cihaz da benzer bir kaderi paylaşmıştır.

Şekil 11. GX 4000 Konsol

Plus serisinden Türkiye’ye girdiğini ne gördüm ne de duydum. Ama sağlam bir kaynaktan öğrendiğime göre bir arkadaş bitpazarından bir tane bulmuş ve onu da Ebay üzerinden yanılmıyorsam İspanya’ya satmış. Kim bilir belki biz de buluruz bir tane…

İspanya, CPC tarihi açısından oldukça farklı bir yere sahip olan 3 ülkeden biridir. CPC 464 olarak bildiğimiz model, hiçbir işlevi olmayan 8K Ram(pcb ye takılmış ama bağlantısı yapılmamış) eklenerek CPC 472 olarak satılmıştır. Buna sebep ise İspanyol yasalarında yer alan “64K’ya kadar olan bilgisayarın” İspanyol alfabesine has harfleri barındırması aksi halde ekstra vergiye tabi olacağı hususudur. CPC bilgisayarlar İspanya’da oldukça tutulmuştur ve oyun alanında pek çok güzel örneğe rastlamak mümkündür.

Almanya’da (Batı) AMSTRAD ismi pek bir şey ifade etmemektedir. Bu ülkede yerel bir firma olan Schneider ismi kullanılmıştır. Cihazlar benzer yapıda olmakla beraber tuş renklerinde ve standart D konektör bağlantılarında farklar vardır. Ayrıca, radyasyon standartlarındaki farklardan dolayı Schneider bilgisayarın içinde koruyucu bir kapak da kullanılmıştır. Burada da oldukça fazla CPC cihaz satılmış ve çok fazla kaynak üretilmiştir.

Doğu Almanya ve Rusya’da CPC modelleri KC compact ismi altında kopyalanarak üretilmiştir. Bu modellerin dış yapısı tamamen farklı olmasına rağmen %95 civarında bir uyumluluğu verebiliyorlardı. Merkezi işlemci olarak bir Z80 klonu olan U880 ve Amstrad giriş-çıkış işlemcileri klonu olan Z8536 bu cihazların temelini teşkil ediyordu.

Anavatanı olan İngiltere’de ebay üzerinden epey yüksek hareket oranlarını yakalasa da katma değer üretimi açısından Fransa’nın eline pek kimsenin su dökmesi bugün bile mümkün değildir. CPC scene açısından da referans noktası olan bu ülkede Fransızca olarak pek çok kaynak hala yayınlanmaktadır. Bunlar kimi zaman eski yayınların dijital ortama geçmesi kimi zaman da yepyeni üretimler şeklindedir. Yeri geldikçe bunların hepsine değineceğiz.

Almanya ise geçmişten gelen bağlarının devamı olarak CPC dünyasında etkindir fakat bu noktada maalesef Almancam olmadığı için gerçekçi bir gözlemde bulunmam mümkün değil.

Dikkatimi geçen bir diğer ülke ise en az Fransa kadar aktif olan İspanya’dır. Burada da hem geçmişte hem de günümüzde inanılmaz oranda kaynak üretilmiştir. Arasıra uğradığım bu sitelerde sürekli olarak yenilikler ile karşılaşmak gerçekten etkileyici.

Yunanistan da CPC dünyası açısından aktif gözükmektedir ancak yunanca sayfalar Almancaların da ötesinde bana hiçbir şey ifade etmediği için ne desem anlamsız olur. İtalya, Finlandiya, Norveç, Hollanda ve Avustralya ise CPC açısından artık çok aktif değillerse bile en azından internet ortamında kişisel girişimlerin görüldüğü ülkelerdir.

Genel olarak bakıldığında ise her biri ayrı başlıklarda değerlendirilmesi gereken 2 tane büyük işletim sistemi projesi(Symbos ve FutureOS) ve 1 tane de oldukça ileri düzey bir donanım uygulaması(SymbiFace) bulunmaktadır. Bunlar hakkında ileriki sayılarda detaylı bilgiler bulabileceksiniz.

İşletim sisteminiz ne olursa olsun, CPC emülasyonu konusunda sıkıntı çekmeniz pek mümkün değildir. Gerçek bir CPC’ nin yerini tutmasa da Amiga’dan tutunda cep telefonlarına kadar her tür işletim sistemi için bir CPC emülatörü bulmak mümkündür. Genelde Arnold ve Caprice tüm bu emülasyonlara temel teşkil ediyorsa da pek çok emulatör de kendi özgün yapısı kullanmaktadır.

Konu Windows ortamına gelince, benim şu aralar kullandığım ve favorim olan ise WinApe’dir. Şu an için göze en batan eksiği “sürükle bırak” özelliğinin olmaması. Ürünün web sayfasına www.winape.net adresinden ulaşabilirsiniz. Oldukça etkileyici olan temel özellikleri şunlardır:

Amstrad dosyalarını hemen incelemeye başlamak istiyorsanız sizi çok fazla bekletmeyelim. Emülatörü çalıştırıp nümerik klavyeden 1 tuşuna basın ve sonra şu adımları takip edin:

Linux/Unix ortamında bir deneyimim olmamasına rağmen CPC forumlarından okuduğum kadarı ile XCPC emülatörü gerçekten başarılıymış. Şu ortamlarda yapılan testleri sorunsuz olarak geçmiş: Gentoo Linux, Mandriva Linux, Fedora Core Linux, SUN Solaris, HP Tru64, SGI IRIX, Mac OS X

Bu emülatörün etkileyici özellikleri ise şunlar:

Baktınız bu emülatörler sizi kesmiyor veya gidip dosya indirmeye, zip açmaya üşeniyorsunuz. O halde hemen şu adresi tıklayın:

http://cpc.devilmarkus.de/include.php?path=content/content.php&contentid=46

Tabii unutmadan, her türlü imaj dosyası için size şimdilik ftp://ftp.nvg.unit.no/pub/cpc/ adresini öneriyorum.

İster emülasyon ister gerçek bir CPC’ de olsun, programları yükleyip çalıştırabilmek için bazı temel komutların bilinmesi gerekmektedir.

6.1. Kaset

Kasetlerin yüklenmesi için kullanılacak yöntem sistemimizin disket sürücü içerir olmasına göre değişiklik gösterir. Önce kasetinizi teyp ünitesine yerleştirin ve en başa sarın. Eğer disket sürücülü veya disket sürücü bağlı bir sistem kullanıyorsak:

|TAPE

komutunu vererek makinamızı teyp kullanacak durumu geçiriyoruz. Eğer disket sürücümüz yoksa veya yukarıdaki komutu vermişsek bir sonraki adıma hemen geçebiliriz. Şimdi:

RUN"

komutunu verirseniz karşınıza “Pres PLAY then any key” mesajı çıkar. Lütfen “any” isminde bir tuş aramayın. Teybinizin PLAY tuşuna ve klavyeden herhangi bir tuşa basın. Komutları doğru vermişseniz karşınızda kısa süre içinde aşağıdakine benzer bir ekran oluşacaktır. Burada Loading <DosyaAdı> block X şeklindeki gösterim işlerin yolunda gittiğini anlatıyor.

Şekil 12. CPC Yükleme Ekranı

Aşağıda, muhtelif hata mesajları ve bunları almanız durumunda yapacaklarınız anlatılmıştır:

“Bad Command” === “|tape” komutunu doğru olarak tuşladığınızdan emin olun.

“Read error a” === Genelde düzelmez. Kaseti başa sarın ve şansınızı tekrar deneyin. Harici teyp kullanıyorsanız ses seviyesini tekrar ayarlayın.

“Read error b === Genelde düzelebilir. Kaseti başa sarın ve şansınızı tekrar deneyin. Harici teyp kullanıyorsanız ses seviyesini tekrar ayarlayın.

Notlar:

"|" işaretini basmak için CPC klavyesinde SHIFT ve @ tuşlarına beraber basınız.

RUN” komutunu kısa yoldan vermek için CPC 464’de CTRL ve nümerik klavyedeki küçük mavi ENTER’a beraber basınız. Aynı komutu CPC 6128’ de vermek için ise CONTROL ve ENTER tuşlarına beraber basınız.

Drive A: disc missing Retry, Ignore, Cancel?

Drive A: read fail Retry, Ignore, Cancel?

Drive A: user 0

DISC.BAS 1K
177K free

RUN"disc

Drive A: disc missing Retry, Ignore, Cancel?

Failed to load boot sector